‘IK KWAM MET EEN KOFFER VAN KARTON’

Spaanse arbeiders bij Philips in Eindhoven (1963-2003)

Geertje van Os ……………..Brabants Heem ………………………….. jaargang 55 Nr. 2- 2003 (p. 45-57)

Tot laat. in de jaren 1950 .vertrokken .er .meer .mensen .uit .Nederland .dan .zich er vestigden. Zo'n half miljoen mensen waagden de grote oversteek naar landen als Canada, Australië en Nieuw-Zeeland. Ze lieten een land achter dat de gevolgen van de oorlog nog lang niet te boven was. Toen het bedrijfsleven weer op begon te bloeien, ontbrak .het .hier dan ook aan arbeidskrachten. Dit was ook het gevolg van het feit dat in de jaren 1960 de pensioengerechtigde leeftijd .werd .verlaagd .en .de .werktijd. verkort. Bovendien .behoorden .vrouwen .niet buitenshuis .te werken.1. Het bedrijfsleven en de overheid besloten arbeidskrachten .te .zoeken .in .de landen rond de .Middellandse .zee. Daar waren. veel mensen werkloos en groeide de economie minder snel. Zodoende kwamen er onder andere veel Spanjaarden naar Nederland om te werken voor Philips.2.

Al in 1949 sloot. Nederland een wervingsverdrag met de regering in Rome en werden er Italianen ..te .werk .gesteld in. de Limburgse. mijnen. .In .1955 .besloten ..andere ..grote ondernemers ..in ..de metaal, ..scheepsbouwen ...textiel ..het .voorbeeld.. te ..volgen. Nederland ..en. Italië .kwamen .in augustus .1960.tot een nieuw ..wervingsakkoord, .dat. jarenlang ..model .bleef staan .voor de vele wervingsverdragen. die. Nederland. nog .met mediterrane landen zou sluiten.3.

In .April .1961 .werd .in .Madrid .een .wervingsakkoord .getekend .met. het.. land .van generalisimo Francisco Franco. Vanwege de hoge werkloosheid en lage lonen. was de Spaanse .regering .bang .voor .economische .en ..politieke .onrust. .en .werd ..emigratie aangemoedigd. Afgesproken werd dat het. Spaanse Ministerie van Arbeid de .gebieden zou aanwijzen waar naar personeel mocht worden gezocht.4.

Philips .in .Eindhoven .kampte. begin .jaren 1960 .met een .nijpend .tekort aan .arbeids-krachten. De arbeidsmarkt in Zuidoost-Brabant was uitgeput en men ging op zoek .naar gastarbeiders. die .een .tijdelijke .oplossing konden. bieden. Om .de .administratieve .en praktische problemen binnen de perken te houden, werd gekozen voor .werving. in .één land: .Spanje. Frits .Philips zelf bepaalde dat in de. zomer .van 1962.5.. In .de .jaren .die volgden haalde Philips een paar duizend Spanjaarden .naar de regio Eindhoven, waar ze de .eerste .gastarbeiders .waren en bovendien tot in de .jaren zeventig de grootste groep nieuwkomers .vormden. Op .dit .moment .wonen .er .daarvan .nog .ongeveer duizend in Eindhoven.6.

WERVING

Het. gebied .dat .Philips. in .1962 .door .de Spaanse. overheid. kreeg ..toegewezen .om arbeidskrachten .te werven was Extremadura, een schaars bevolkte.streek in het westen van .Spanje. .Een .gebied .met .kurkeiken, ..kale .hoogvlakten .en .woeste .bergen. .Het Ministerie ..van .Arbeid .in .Madrid .stuurde .de .vraag ..van .Philips...naar. Cáceres, .de hoofdstad van de gelijknamige provincie, en. daaruit .ging de. aanvraag .naar een. aantal gemeenten. .Zo .ook .naar .het ..dorp. Carcaboso, .waar .de. 24-jarige .José .Gutiérrez woonde. Hij vertelde: 'Ze hadden lijsten van alle landen en informeerden je welk land het beste was. Philips in Nederland bood een van de beste contracten, omdat .de reis en het onderdak voor je geregeld werden, ook voor het eten werd gezorgd en wat .je .verdien-de kon je vrij besteden. Om je aan te kunnen melden moest je van onbesproken. gedrag zijn,. minimaal .23 jaar .zijn .en .je dienstplicht .vervuld .hebben. Als je daaraan .voldeed mocht je naar Cáceres voor een medische keuring.'

Later .werd .de werving rechtstreeks vanuit Madrid georganiseerd, niet alleen voor Phi-lips, .maar .ook voor .andere buitenlandse bedrijven. Wie werk zocht in het .buitenland, kon zich .melden in Madrid. Albert van Dijken, journalist bij de Philips Koerier, maakte het een .keer .zelf .mee: 'Dat ging heel gek, Er waren gewoon van die grote borden: Ne-derland, .Zwitserland, Duitsland. Die rij van .Zwitserland. schoot niet. op, dus gingen .er jongens uit die rij in de rij voor Nederland staan. Sommigen stonden te roken .en. er liep ook politie rond. Die vroeg niet of ze hun sigaret uit wilden doen, nee, ze gaven gewoon een tik, zo ging dat in die tijd in Spanje. Ik vond het een rare boel.'

De .mannen .die zich aanmelden .werden .medisch .gekeurd door Spaanse artsen, maar Philips had een grote medische dienst en stuurde zelf een paar .artsen naar elke werving. Zij keurden vooral de longen, omdat het werk in de fabrieken daarop .een aanslag .kon betekenen en omdat Philips de tuberculosebestrijding hoog in het vaandel voerde.

SEÑORITOS

Op .8 .februari .1963. stapte .de eerste lichting Spanjaarden in .Roosendaal uit de trein. Negentig ..mannen .uit. .Extremadura,.. met ..een ..jaarcontract. van ..de .N..V. .Philips Gloeilampen-fabriek .te .Eindhoven. in. hun. koffer. .Eigenlijk. hadden .ze drie maanden eerder ..moeten ..arriveren, ..maar ..hun ..vertrek ..werd ..uitgesteld, .omdat .de .wegen onbegaanbaar waren. Het was de beruchte winter .van. 1963, waarin .op 18 januari de meest .barre. der ..Elfstedentochten .ooit .werd verreden. Het ijs was onberijdbaar, het vroor .18 graden. en er stond .een .gemene .oostenwind.7. ..Drie weken. later .waren de weersomstandigheden iets verbeterd en konden de mannen uit Extremadura vertrekken. José Gutiérrez was een van hen: 'In Extremadura viel niets te verdienen. Met zes andere uit ..het .dorp .schreef .ik me .in voor .Philips. We .waren .jong .en .gezond en kwamen allemaal ..door ..de .keuring. Het. hele dorp. liep uit om afscheid van ons te nemen. Dat afscheid was even moeilijk, maar eenmaal op weg werden we vrolijk en begonnen we te zingen .en. te .klappen. Philips betaalde de. reis .en we werden behandeld als señoritos. Eerst .gingen we .naar de .provinciehoofdstad Cáceres en .van daaruit met de trein naar Madrid.

Daar deed je in die tijd een hele dag over. In Madrid sliepen we in het beste hotel dat er was en .de .volgende .morgen .gingen we .verder. Er waren .twee wagons speciaal voor ons, met restauratiewagen .en al. Eerlijk gezegd wisten .we niets van .Nederland, .alleen dat ..het .ver .weg .lag .en .dat .het .er .koud .was. Via. Irún .en .Parijs .kwamen .we .in Roosendaal aan en van daaruit .gingen we verder met bussen. Zelfs in de bus kregen we koffie! Het was verschrikkelijk koud en er lag een dik pak .sneeuw, ik had nog nooit .zo veel sneeuw gezien. Het was alsof we op een andere planeet .terechtgekomen. waren.'8.

De. bussen .brachten .de .mannen .uit .Extremadura naar hun nieuwe onderkomens. Dat waren rijkskampen in de Peel, in de jaren 1930 opgezet als onderdak voor de arbeiders in de ontginning . De eerste .groep. kwam in .Someren terecht. Er waren ook kampen in Sevenum, Horst-America, Middelbeers en Venray. In zo'n woonoord deelden acht man een. woon- en slaapkamer, waar ook de maaltijden werden gebruikt. ,Elke dag ,werden de Spaanse arbeiders met bussen van en naar hun werk in Eindhoven gereden.

VLOEREN VEGEN

Op .de .dag van .aankomst .kregen .Gutiérrez .en .zijn .streekgenoten .een .aantal testjes voorgelegd, om .te kijken of ze .geschikt .waren .voor .het .werken .met. machines. 'Dat hebben we twee dagen gedaan, totdat .we er genoeg van hadden. We wilden. met .echte machines werken! Maar weet je wat voor machine ze .mij .gaven? De bezem! En .ik .zei: "Ben ik helemaal naar Nederland gekomen om hier de vloer aan te vegen?" Daar werd in Spanje op. neergekeken: .vrouwenwerk. Ik .schaamde. me, .vooral .als .ik .het. kantoor binnenkwam, waar vrouwen me zagen, ik voelde /me/ alsof /ik /nergens /goed voor. was. Uit alle macht probeerde ik weg te komen .uit de schoonmaak, ik deed .zelfs .dingen .die je niet kunt maken. Dan brak ik de. bezem .bijvoorbeeld .of ik ging .demonstratief .op de trap zitten en zei: "ˇ ESTO NO!" ("Dit niet!").

Een groot deel van zijn lichting werd - onder .de nodige .protesten - te werk gesteld in de schoonmaak, ..maar ..na ..een.. half ..jaar .mochten .ze machines .bedienen .in de fabriek. Gutiérrez: "Ik kwam op de afdeling .Metaalwaren en daar ben ik gebleven totdat ik met pensoen ging. Ik heb het er .altijd naar. mijn zin gehad. 'Toen .hij in 1963 arriveerde, lag het .beslist .niet .in .zijn. bedoeling .om .tot .zijn .pensioen .te .blijven. Een jaar dacht hij, misschien .twee of .drie. Een. paar .jaar. werken, sparen en terug naar Spanje. Dat idee hadden vrijwel alle Spaanse arbeiders en dat was ook het uitgangspunt van Philips.

De eerste Spaanse arbeidsmigranten konden grofweg in drie groepen worden verdeeld. Allereerst .waren.. er ongehuwde .jongemannen .voor wie vooral het avontuur lokte; zij hielden het doorgaans na een jaar of twee voor gezien. Dan waren er de vaak gehuwde mannen die zich door armoede en werkloosheid gedwongen zagen te migreren. In. deze groep vond de meeste gezinshereniging plaats. Tot slot kwam er een groep mannen. die het. in .Spanje .niet .slecht .had, .maar .in ..Nederland .snel ..geld .wilde .verdienen .om bijvoorbeeld .een .tractor .te .kunnen .kopen. of een eigen .bedrijfje te starten. Uit deze groep is een deel teruggekeerd, maar een ander deel is gebleven, omdat ze bijvoorbeeld zagen dat de medische voorzieningen .en .het onderwijs hier beter waren dan en in eigen land.

WOONOORDPERIKELEN

In .de .jaren .1960 .bleef .het .aantal .Spaanse .arbeiders .gestaag .toenemen. .Al .gauw kwamen. ,,ze. .niet .alleen .uit. .Extremadura, .maar. uit .alle .hoeken .van. Spanje. .Hun onderkomens. waren .verre .van .ideaal .en .Philips .besloot .twee eigen woonoorden te bouwen. .In .1964 .werd. El Pinar .in .Maarheeze .geopend .en .in .1966 .El Prado in Eindhoven aan de .Beemdstraat, op .het industrieterrein De Hurk. Deze accommodaties waren .wat .gerieflijker, maar ook hier sliepen de mannen met acht personen op een ka-mer. Sommigen konden niet aarden in de collectieve onderkomens en vonden .onderdak in .particuliere. kosthuizen. Anderen. vestigden. zich. een .pension. In .het .centrum ..van Eindhoven bevond .zich kloosterpension 'Ons Thuis', waar zusters zorgden voor het eten en de schoonmaak. Hier .hadden ongeveer .honderd Spanjaarden een eigen kamertje en dat werd als een groot voordeel gezien.

Het grootste probleem in de. woonoorden was het gebrek aan privacy. Het viel niet mee om met z'n achten .zo'n kleine ruimte te delen: zelfs .de. meest .intieme zaken. Bleven niet onopgemerkt. Een inmiddels naar Extremadura teruggekeerde. arbeider .herinnerde zich met wrevel: "Het was godgeklaagd, er waren er bij die tot het uiterste wisten te overdrij-ven… In die tijd begonnen de .mannen korte .onderbroeken .te dragen, .zoals. vrouwen dragen. Ik ook,. maar ik zag me gedwongen om lange onderbroeken te kopen. Want de anderen droegen allemaal. van die .eigengemaakte. onderbroeken, van grove katoen, tot over de knie. En ze zagen mij als ik .naar bed ging: "Kijk, die draagt .slipjes…Hij draagt damesslipjes!' Madre mía, .zoiets .hadden ze nooit gezien. En de volgende morgen .wist het hele kampement het. "Hij draagt damesslipjes!" wat een. simpele .zielen .om zoiets te zeggen. .Op een. van hen. ben .ik. zelfs heel. kwaad .geworden…met .zijn damesslipjes. Goh, wat een lol.'

Over .weinig .thema's .is .zoveel .gediscussieerd .en .papier .versleten .als aan het eten in woonoorden. De spanningen. en irritaties .rond de maaltijden liepen zelfs zo hoog op dat ze op een .gegeven .moment een van de voornaamste redenen vormden om in .staking te gaan. In oktober. 1974 legden duizend Spaanse werknemers van Philips hun werk .neer en haalden daarmee het achtuurjournaal van de NOS. Hun staking was gericht .tegen de slechte werkomstandigheden en tegen het woonmilieu in de .woonoorden, .met .name in El Pinar. De voornaamste klacht .betrof .het .warme .eten 's. middags .dat nergens naar smaakte .en .bovendien 's .avonds .voor de .avondploeg .werd .opgewarmd, .zodat .het helemaal niet meer te eten was.9.

Door .sommige .migranten .werden. die .problemen .sterk gerelativeerd, zoals door deze bewoner van. het. toenmalige .woonoord .in .Middelbeers:. 'Ik heb het er nog. Geen jaar uitgehouden, want .ik vond. er niets aan om tussen zoveel mensen te zitten, allemaal .met hun eigen problemen. Degenen die er in Spanje het slechtst. voor hadden gestaan, die de grootste armoede hadden geleden, die klaagden. het meest. Dat het eten .niet goed was, dat .ze dit .niet .lustten, dat .ze dat .niet lustten. Mensen die thuis niet eens dagelijks .een warme maaltijd .kregen, die lieten het daar staan.'

De geestelijke verzorging van de Spanjaarden .was vanaf .het .begin tot in de jaren 1980 in handen van pater Jaime Driessen, een Nederlandse pater die in de missie had gewerkt. Hij droeg de mis op in de woonoorden. en zette zich. met hart en ziel in voor de Spaanse gemeenschap. .Een .man .met .een .fenomenaal ..geheugen; die .iedereen .met .naam .en toenaam kende, .zich .ieders .geboorteplaats herinnerde en .zelfs geen verjaardag vergat. José Gutiérrez: "Ik zal je eens wat vertellen, toen .ik hier kwam geloofde ik .eigenlijk niet meer, maar door die man kreeg ik mijn .geloof. terug. Speciaal. voor hem ging ik naar de mis. 'Hij was niet .de. enige, zelfs .de .meeste .ongelovige .Spaanse jongemannen raakten zo onder de indruk van padre Jaime dat ze netjes elk zondag zijn mis bijwoonden. 10.

MOOIE JONGENS

Plotseling. werden .Eindhoven en omgeving .bevolkt door grote groepen Spanjaarden; in een tijd waarin men zelden buitenlanders zag. Er heerste angst voor .het onbekende en de grootste angsten lagen op seksueel terrein; angst voor venerische ziektes bijvoorbeeld. Of de ouderlijke angst .dat een .dochter met een Spanjaard thuis zou komen of - nog erger - zwanger zou worden van een Spanjaard.

De eerste groep mannen uit .Extremadura werd in Someren door de dorpsbewoners met gemengde.gevoelens ontvangen. Enerzijds waren de zuiderlingen welkom, anderzijds riep hun komst ook de nodige angsten op. Zelfs .de dorpspastoor kwam er aan te .pas, .zoals Gutiérrez .vertelde: ."In .de .kerk ..had .de ..pastoor ..aangekondigd .dat ..er .een ..groep Spanjaarden zou komen. En dat de. meisjes goed moesten .oppassen, .want .ze. zouden. maar .een .jaar .blijven .en .minstens .de .helft was getrouwd.' Toch .gingen .er .heel wat vrouwenharten .in .Someren .sneller .kloppen .toen .er ineens. zoveel .'Don Juans' .in dit Brabantse .dorpje .verschenen. .Er .schijnen ..zelfs ..gevallen .geweest .te ..zijn, .waarbij .gezagsdragers .van. de gemeente .en van .Philips zich moesten mengen in relaties tussen Spaanse migranten en Somerense vrouwen.11.

Alle waarschuwingen ten spijt werden er veel meisjes verliefd op mooie, donkere Spaan-se jongens. En .hun .ouders .hielden .hun hart vast. Zodra liefde, seks en huwelijk op het toneel verschenen, werden de grenzen .tussen 'eigen' en 'vreemd' duidelijk getrokken.12. De .meeste. ouders .zagen. hun .dochter .toch liever met een Brabantse jongen 'omgang hebben', .dan .met .zo'n .buitenlander. Later .werden de Spanjaarden minder als buiten-lander .gezien. Door .de .komst .van .Turken .en .Marokkanen, .doordat .Nederlanders massaal de .Spaanse zon op begonnen te zoeken en omdat .Spanje .bij de EG kwam; ze waren .ineens. allemaal .Europeanen. Het .waren .echter .lang .niet allemaal avontuurlijke Don Juans die begin .jaren 1960 .in .Zuidoos-Brabant .arriveerden: .het .merendeel. was niet .zo heldhaftig .en kwam voornamelijk om hun dierbaren thuis een beter leven bezorgen.

.

TAALPROBLEMEN

.

De meeste mannen waren afkomstig uit kleine, geïsoleerde dorpen waar wegen .nog. niet verhard waren en waar vrijwel niemand zich buiten de grenzen van de streek waagde. Dit waren gemeenschappen waar iedereen elkaar kende en alles .van elkaar wist. .In Eindho-ven .kwamen .ze in .een totaal andere. wereld .terecht. De .Nederlandse vrouw .van .een Spaanse .arbeidsmigrant .vertelde .dat .ze .in haar .verlovingstijd - toen .haar .man .nog in woonoord .woonde - geregeld .door .kamergenoten .van .haar .man. werd. gevraagd om bijvoorbeeld .een .pyjama .voor. hen .te. kopen in .de stad, want dat durfden ze .zelf niet. Hun .grenzen .werden .bepaald .door .Philips .en .daarbuiten .voelden .ze .zich .bedreigd. Vooral getrouwde mannen .met een gezin .in Spanje, dat. elke. maand met .smart op .het loon zat te wachten, hadden veel last van heimwee en gevoelens van ontheemding.

NOTEN

  1. H. Praamsma, 'Nederland is vol', documentaire Andere Tijden. Uitgezonden door de VPRO op 14 januari 2003. www.vpro.nl/ (bezocht op 5 maart 2003). Vergelijk: H.A.V.M. van Stekelburg. De grote trek. Emigratie vanuit Noord-Brabant naar Noord-Amerika 1947-1963 (Tilburg,2000).
  2. Naar hun komst verwijst ook de titel, die is ontleend aan een gedicht van Miguel Luengo. Hij schreef dit in 1997 als hommage aan zijn vader, die vanaf 1963-met vele landgenoten bij Philips in Eindhoven aan het werk ging en geeft veel weer van de omstandigheden waaronder dit gebeurde. Het gedicht is in het artikel opgenomen.
  3. W. Tinnemans, Een gouden armband. Een geschiedenis van mediterrane immigranten in Nederland (1945.1994) (Utrecht, 1994) 17-33.
  4. Praamsma, 'Nederland is vol'
  5. Philips Company Archives (PCA), 6 Personeelsbeleid / Sociaal beleid (vergaderingen met technische directeuren). Met het aantrekken van buitenlandse arbeidskrachten koos men er voor om de mensen naar werk te brengen in plaats van het werk naar de mensen, wat later de politiek van Philips zou worden. (Bron: PCA 624.5)
  6. Volgens een prognose van de Afdeling Onderzoek en Statistiek van de Gemeente Eindhoven zullen er in het jaar 2010 nog 859 Spanjaarden in Eindhoven wonen. Zie: K. van der Hoeven, Bevolkingsontwikkeling allochtone groepen in Eindhoven. Prognose voor Turken, Marokkanen, Surina-mers, Antillianen en Spanjaarden. (Eindhoven.1996) 4.
  7. J.Visser, 'Vriesheiligen en Antoonlente',Trouw,16 januari 2003.
  8. Zie: G. van Os. "Spanje draag ik in mijn hart, Philips haalde veertig jaar geleden Spanjaarden naar Eindhoven', Eindhovens Dagblad, 11 februari 2003.
  9. 'Problemen van stakende Spanjaarden niet nieuw', Trouw, 16 oktober 1974.
  10. M.A.Luengo Tarrero en G. van Os, 'Con Extremadura en el corazón', Hoy 8 februari 2003, 58-59.
  11. M.A.Luengo Tarrero, '1963 - 2003: 40 años de una historia casi olvidada'. Unión Hispana (2003), nr 1, 3-7.
  12. G. Mak, Sporen van verplaatsing, Honderd jaar nieuwko-mers in Overijssel (Kampen, 2000) 136-137. Zie ook: D. Hondius, Gemengde huwelijken, gemengde gevoelens. Hoe Nederland omgaat met etnisch en religieus verschil (Den Haag, 2001) 207-234.
  13. Philips Koerier 19 (37) , 6 juli 1963, 5.
  14. A. van Dijken, 'Spaanse werknemers waren thuis in Extremadura': Philips Koerier 19 (41), 17 augustus 1963, 4.
  15. A. van Dijken, 'Dag uit het leven van Eugenio Lindo Mena', Philips Koerier 19 (42) , 24 augustus 1963, 9.
  16. De komst van de echtgenotes en eventueel kinderen, de problematiek van de gezinshereniging een tweede generatie verdienen speciale aandacht, maar vallen buiten het bestek van dit artikel.
  17. H. Bouwmeester en G. van Os, 'Dreams and Loneliness: Spanish and Portuguese migrants in the Netherlands', in: A. Guerci en S. Consigliere (red.), Old age in te world, Series 'Living and "curing"old age in the world', Vol. 3 (Genua, 2002) 298-311.
  18. F. Miguel Fenández, A. Fernández Asperilla en U. Matínez Veiga, Sociale uitsluiting Spaanse ouderen in Europa en Nederland (Beverwijk, 2000) 5.
  19. Th. van Erp, 'De geneeskundige behandeling van Spaanse arbeiders in Nederland', Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde III (43), 28 oktober 1967. Zie ook: M. Kabela, "Spaanse immigranten bij een Nederlandse psychiater. I: Groepskenmerken en stressfactoren', Medisch Contact (1980), nr. I, 24-30; nr. II, 65-66 en nr. III, 89-94.
  20. P. Meurs, 'Traumatogene aspecten van migratie en remigratie. Het geval van een oudere Marokkaan', Medische Antropologie 8 (1996), nr.I, 93-94; M.Zeul, 'Rückreise in die Vergangenheit. Zur Psychoanalyse spanischer Arbeitsemigrantinnen', Psyché 48 91994), nr. 3, 89-94.
  21. Zeul, Rückreise in die Verganheit, 554.
  22. S. Akhtar, "Rouwen is noodzakelijk voor migrant', De Volkskrant 6 maart 1999.
  23. Bouwmeester en Van Os, 'Dreams and Loneliness'.
  24. H.Bouwmeester, Schoonmaak: verhelderend werk. Een onderzoek naar arbeidsbeleving en attitude bij schoonmaak-personeel in het AMC(Amsterdam, 1998)
  25. F. Miguel Fernández, Sociale uitsluiting, 17.
  26. H. Nelissen en B. Sittrop, Ervaren jaren. Methodiekboek. Griekse, Italiaanse, Spaanse, Portugese, Kaapverdiaanse, Sloveense, Kroatische, Joegoslavische, Macedonische en Bosnische ouderen in Nederland (Utrecht, 2001) 8-11
  27. Van Os, Spanje draag ik in mijn hart.

 

Afb.1 Frits Philips met een aantal Spaanse arbeiders bij de opening van woonoord 'El Prado' in Eindhoven in 1966 (coll. Philips Company Archives).

Afb.2 Foto uit 1966 van de familie Gutiérrez Prieto afkomstig uit het dorp Galisteo in Extremadura. Het was het eerste gezin dat voltallig naar de regio Eindhoven migreerde (coll. Philips Company Achives.)

 

Afb. 4 Spaanse migranten in EL PINAR in 1973

Afb. 5 Spaanse migranten uit het kloosterpension Ons Thuis in 1965

Afb.6 De inzegening van het Spaanse woonoord 'El Prado' in 1966 (coll. Philips Company Archives).

Afb. 7 Ook buiten het werk trokken veel Spanjaarden samen op: zo speelden verschillende votbalteams mee in een onderlinge competitie.

(coll. Philips Company Archives).

Afb.8 Spaans voetbalelftal in 1969 tijdens de Zomeravond competitie van Philips.

Afb. 9 Velen kregen in het begin eenvoudige klusjes te doen, zoals schoonmaken, maar deze arbeider werd in 1966 ingezet bij de ver-vaardiging van televisietoestellen (col. Philips Company Archives).

Het contact met het thuisfront was belangrijk voor die mannen, .maar moeilijk .te onderhouden. Telefoneren .was duur en bovendien was er vaak maar één telefoon in het dorp waar ze vandaan kwamen. Het kwam dus op briefcontact aan. Er waren nogal .wat mannen .die moeite hadden met lezen en schrijven, waardoor. ze zich gedwongen zagen .een aalmoezenier .of .een .wat meer geletterde kameraad te vragen een paar regels naar. huis te schrijven. Sommigen konden zelfs geen adres op een envelop zetten. Een Nederlander .werkzaam in El Prado zag hier handel in en verkocht adresstickers voor een kwartje per stuk.

Doordat .veel .Spaanse .migranten .in .eigen .land. nauwelijks. hadden .leren .lezen .en .schrijven, .kostte de. Nederlandse .les die elke .zaterdagmorgen .in de woonoorden .werd .gegeven, .hun .heel wat moeite. Bovendien .werkten .ze .vaak .in .ploegendiensten .en .misten .ze de helft van de lessen. In bedekte termen werd in de Philips Koerier. over .hun .analfabetisme gemeld: .'Op .het. Spaanse. platteland .bijvoorbeeld. kent. men. niet het .soort .onderwijs .dat wij hier als volkomen. normaal aanvaarden. Veel kennis, gericht op de praktijk van het leven, wordt tijdens gesprekken in de buitenlucht door de vader aan de zoon doorgegeven. Potlood noch papier komt er aan te pas.' 13.

Het was gauw voorbij met Nederlandse lessen, want niet .alleen bij de werknemers, ook bij de werkgever ontbrak het aan motivatie. Het .zou .immers om een tijdelijk verblijf gaan .en waarom zou je dan zoveel. in die mensen .investeren? .En zo kon het .gebeuren .dat een .groot. aantal .Spanjaarden .na .meer dan dertig jaar nog steeds .moeite. heeft .met het Nederlands. De. inmiddels naar .Extremadura teruggekeerde .Florencio .Granado schetste de .situatie als volgt: 'Er kwamen steeds meer Spanjaarden, steeds meer. We hadden .onze eigen .Personele Zaken .en daar. spraken .ze .Spaans. We hadden tolken, de politie sprak Spaans, op het gemeentehuis .spraken ze Spaans. De chef werd verplicht gesteld Spaans .te leren. In plaats van wij: hij. Maar later kwam het ergste: wij kregen de schuld dat we niet goed Nederlands spraken. Tegen de Turken .die. nu .komen .zeggen ze: "Als u wilt .werken, .moet. u .Nederlands leren. Niet leren, geen werk." Bij ons was het precies het omgekeerde: "Maakt u zich. .geen .zorgen .om de. taal! Waar .u ook .gaat, overal. zullen .ze .u in het .Spaans .te .woord .staan." .Iedereen .sprak .Spaans. En .wij .spraken geen .Nederlands. En al spraken we Nederlands, dan deden ze alsof ze het niet verstonden. .Maar. later,. na .verloop. van .tijd, .werd ..alles. .teruggedraaid. .Bij Personele .Zaken .hield .het .op. Overal .hield .het .op. "Spreek .je .geen Nederlands? Nou, leer het dan!"

ANONIEME BRIEF

Er .kwamen .ook .Spanjaarden .met .veel .taalgevoel .die .wel .goed konden .schrijven .en zich het Nederlands snel eigen maakten. In het Philips ..Concern ..Archief ..bevindt.. zich. .een .in ..het ..Nederlands opgestelde. brief ..uit .1969. van .een .anonieme .Spaanse .arbeider, gericht aan .Frits .Philips. Aanleiding was dat op 22 februari 1969 in Eindhoven .een .demonstratie.. plaatsvond .tegen ..de ..economische contacten .van .Philips .met. het .Griekse kolonelsregime. Philips had van .de .zogenoemde. fascistische .junta .een ..order .ontvangen .om kleurentelevisies ...te ..leveren. .De. .demonstranten.. .voerden... een hakenkruiskrans .van .prikkeldraad .mee om .bij de. standbeeld .van Anton. Philips op .het 18 Septemberplein .te .leggen . De politie wist dat. echter. te .verhinderen. Een .Spaanse. gastarbeider .las .over de demonstratie in de krant en besloot Frits Philips een brief te schrijven om zijn medeleven te betuigen.(afb.10).

Deze. brief .is .een .egodocument .waarin .de .internationale .politiek, economische ..belangen, ..lokale .sociaal-economische. geschiedenis, studentenprotesten, .migratiegeschiedenis .en normen .en waarden uit een ..mediterrane ..cultuur.. samenkomen. . Het ..geeft inzicht.. in .de leefwereld.. van .die ..Spaanse ..arbeider.. Er. spelen ..hevige, .deels cultureel .bepaalde .emoties: .verdriet. om .de .dood .van een .vader, respect .voor de .overledenen, .het .belang van familiebanden, naast-tenliefde in het .licht .van .armoede en rijkdom en een nederige, maar tegelijkertijd innige relatie, tot de werkgever.

Het .grootste .deel .van .de eerste generatie Spaanse gastarbeiders in Eindhoven .kwam .uit .gebieden waar veel grootgrond bezit bestond. In hun land van herkomst onderhielden .zij een .patroon-cliënt .relatie tot hun werkgever.

……… Afb.10 Brief van een anonieme Spaanse gastarbeider aan Frits Philips.

Vanuit die leefwereld kwamen zij in Eindhoven en dat kleurde hun .verhouding tot hun .werkgever daar. Met deze perceptie konden ze bij Philips aardig uit de voeten. Dr. Anton .Philips stond algemeen. bekend als 'Mijnheer .Anton': hij was de 'vader' van. het bedrijf dat .Eindhoven groot .heeft gemaakt. Je zou hem de 'patroon' van de werknemers kunnen noemen, maar ook die van de stad. Zo gauw je in Eindhoven het station uit komt, zie je hem staan: met de rug naar. het .station, het .gezicht naar. het .stadshart, .zijn hoed .in de hand.. Het is .alsof .de 'hoeder' van .Eindhoven. zijn hoed .afneemt. voor de stad en haar inwoners. .Zijn zoon .Frits Philips zal .waarschijnlijk. blij zijn geweest met de steunbetuiging van die anonieme Spanjaard. De .brief is in elk geval zorgvuldig bewaard.

Frits Philips .was persoonlijk .geïnteresseerd .in .die .eerste .gastarbeiders. Hij sprak .ook .een .beetje Spaans. Albert .van Dijken, journalist bij de Philips Koerier, vertelde: 'Ik ben een keer met hem naar het woonoord in Maarheeze geweest. Zomaar op een zomeravond, dat vonden de jongens geweldig! Hij kwam alleen, spontaan, met mij. Ze wilden met hem flamenco dansen. En hij deed zelfs een beetje mee. Toen moest ook nog iedereen met hem op de foto. "Van Dijken", zei hij "kunnen we dat ook anders doen?" Ik zei: "Ja, er moet maar. een .groepsfoto komen, want anders bent u hier vanavond om twaalf uur nog." De Spanjaarden hadden een eigen voetbalteam en speelden op .De Herdgang, het. trainingscomplex van PSV. Frits Philips woonde er tegenover aan de Oirschotse dijk en kwam wel eens .kijken. als de .Spanjaarden .moesten spelen. Van .Dijken: "En dan groeiden ze dat Philips naar hen kwam kijken en niet naar een ander!'

VAKANTIES

Begin .augustus .1963 organiseerde Philips voor 160 Spaanse medewerkers een achtdaagse vakantie .naar .huis. Met bussen .werden. zij van .Eindhoven. naar .Extremadura gebracht en weer terug. Bij de .middernachtelijke .aankomst .in Guadalupe werden de tien jongemannen, die hun .geboortedorp .een half jaar .eerden hadden verlaten, met saluutschoten en klokgelui verwelkomd. 'Zo haalde het .Spaanse dorp zijn zonen .binnen.'14 .Albert van Dijken .van .de Philips Koerier. reisde .mee, tekende .hun .ervaringen .op, nam interviews .af met .Spaanse werknemers .in. hun .eigen .leefomgeving en publiceerde in de nazomer van 1963 drie sfeer-volle reportages over Extremadura. In de .huiskamer .van .Eugenio .Lindo Mena te Cáceres signaleerde .hij .dat hier al een uitwisseling met de Nederlandse materiële cultuur had plaats-gevonden: "In de kleine, maar gezellig ingerichte woonkamer herinneren asbakjes, .klompen, een .vaas. en. een kleedje .aan .Nederland.'15.. José Gutiérrez: ' De eerste keren dat we van vakantie .thuis .kwamen, .liep. het .hele dorp uit om ons te begroeten. Die .herinneringen zijn onvergetelijk. .Als. ik .nu .terugkom, .ben. ik blij als ze me goedendag zeggen, bij wijzen van spreken dan.'

Het .eerste jaar bracht Philips de werknemers uit Extremadura voor twee weken met bussen naar. huis. .De. jaren daarop liet Philips .een .speciale .trein .naar .Irún rijden. Ook toen ging Albert van Dijken wel eens mee.

Hij herinnerde zich: ' Dan. gingen .we met .die .gastarbeiderstreinen .via. Maastricht en Luik, want het was vakantietijd en je had veel toeristen.' Van Dijken bedacht een mooie term voor die reizen: 'Weet je wat ik vond?' Ik vond het een "omgekeerde toerisme".

Die toeristen die gingen lekker naar de Spaanse zon. Spanje, het land van de zon en de wijn, hoplakee. Je zag ze ook echt op die jongens neerkijken hé. In. Parijs kreeg je die hele grote toeristentreinen, met die couchettes en die kregen allemaal voorrang. Dat zagen die Spaanse jongens ook wel, die waren ook niet gek. En zij wilden graag naar hun vrouw. en ze .hadden maar zo'n korte vakantie…

Afb.11. De Spanjaarden kregen vanaf 1963 jaarlijks de mogelijkheid hun vakantie door te brengen in hun geboorteland. Het vervoer werd eerst met bussen geregeld en later met de trein. (Coll. P.C.A.)

In ,die ,tijd ,kwam ,het ,begrip ,'vakantie' ,overigens ,niet ,voor ,in ,het ,vocabulaire, van veel Spanjaarden. Marcelo Rojo begon in augustus 1965 bij ,Philips en ,in ,december ,mocht ,hij twee weken naar Spanje: 'Ik had nog nooit van mijn leven ,vakantie, gehad. Toen ik bij mijn baas in Spanje .werkte .was .het .elke .dag werken, zeven, dagen per week. Ik kwam terug op 22 december en -dat vergeet ik nooit- ik ging even bij hem langs. Hij zei: "Zie je wel, dat jij het niet ,vol ,zou houden.", "Nee Don Manuel", zei ik: "Ik kom met vakantie." ,"Mij hou je niet voor de gek." "Zes januari ga ik weer terug", antwoordde ik.'

Later. bood .Philips de mogelijkheid om met het vliegtuig te gaan. In de jaren 1970 reden de Spanjaarden zelf naar .huis, vaak in oude auto's, met drie of vier kinderen op de achterbank. José Gutiérrez: 'En dan ook nog volgepakt met cadeautjes. voor de. hele familie. Alle. neven en. nichtjes .stonden. je .op. te .wachten. Ik .herinner .me .nog .goed .dat. ik .een .keer .een platenspeler .meenam. Nou, dat .was wat! Als je nu iets meeneemt, dan blijken ze er al twee van te hebben. De tijden zijn veranderd, ook in de Spaanse dorpen.'

GAAN OF BLIJVEN

De. arbeidscontracten werden keer op keer verlengd en .steeds meer. mannen besloten .om hun vrouw en eventueel kinderen over te laten .komen. Philips. kon ook genoeg .vrouwen. in de fabriek gebruiken en hielp bij het zoeken naar woonruimte. Al had je wel een aanbeveling van .de .personeelschef .nodig om .voor. een huis. in .aanmerking .te .komen. Gutiérrez: 'Die personeelschefs hadden veel macht. Er .heerste woningnood in.die tijd en het kon lang duren voordat je een huis had. Intussen .moest je je .gezin. onder zien te brengen in een pension of een huis delen met een of. Twee andere gezinnen. Dat .gaf .natuurlijk. allerlei .problemen. Ik denk .dat. dit ..voor ..veel .Spanjaarden .de. moeilijkste .jaren .zijn .geweest .in .Nederland.' Toen ze eenmaal een goed dak boven hun hoofd hadden, werd het leven wat gemakkelijker, vooral .voor de vrouwen. Veel Spaanse gezinnen .vonden woonruimte in Strijp en met name in Drents Dorp.16.

Kort .na de periode .van gezinshereniging vond er een kentering .plaats. in .het. Nederlandse sociaal-economische klimaat. Eind jaren 1960 begon de werkgelegenheid .al af .te nemen en werd .er niet. meer .geworven .door .bedrijven. Wel .bleven .er .arbeidsmigranten .op .eigen initiatief naar Nederland komen. Na verloop van tijd werd hun aantal steeds groter, totdat er vanaf 1974 geen werkvergunningen meer werden verstrekt. Vanaf die. tijd .vond. immigratie voornamelijk plaats in het kader van gezinsvorming en -hereniging. De kinderen. gingen. naar school, kregen hier vriendjes en vriendinnetjes, volgen een .opleiding, .vonden .een .baan .en hun ouders stelden de keuze 'teruggaan of blijven' jaar na jaar uit.

 

 

Afb.12. In de jaren 1970 reden de Spanjaarden zelf naar Spanje. Vaak met oude auto's, met drie of vier kinderen op de achterbank. (Foto: Familie Valle Hernández)

Alle zomervakanties keerden .de .Spaanse gastarbeiders met hun gezin terug .naar het geboortedorp, Hun terugkomst baarde nog steeds opzien. .Maar. de ontvangst werd in de loop der jaren wat minder hartelijk en sommige in Nederland opgedane gewoontes werden met het nodige .misbaar begroet. Marcelo Rojo herinnert zich nog goed hoe zijn schoonmoeder reageerde toen ze zag dat. zijn. vrouw .was. begonnen met .roken: "Kijk .aan, is .dat .alles. wat .je. in Nederland geleerd hebt? Alleen maar roken, roken en roken!' Marcelo's schoonmoeder was een pittige oude dame en reageerde. ook. fel .toen. bleek .dat haar kleinkinderen Nederlands spraken onder elkaar: "Poeh, mijn schoon moeder… oh, wat was ze boos! "Hier moet je Spaans praten! Spaans praten éh, ik moet ook weten wat jullie allemaal zeggen!"

Vrouwen die rookten en lange broeken droegen, kinderen. die .een. vreemde taal .onder .elkaar .spraken .en .het. nodige .materiële. vertoon .waarmee .de migranten thuis kwamen, veroorzaakten achterdocht en .scheve .ogen. in .hun .geboortedorp. .Maar .niet .alle .in .Nederland .opgedane. gewoontes .waren verwerpelijk. Tien jaar geleden beweerde de toen 29-jarige Pablo in Extremadura dat Nederlandse mannen hoffelijker zijn dan Spaanse. Hij gaf daarbij het volgende voorbeeld: 'Nou, de oudste zoon van die familie die in Eindhoven woont, was hier op vakantie. Hij was met de auto gekomen en had zijn vriendin meegebracht. Elke keer als hij aan kwam rijden, stapte hij als .eerste .uit, liep om de auto heen en maakte het portier voor haar open. Ik bedacht dat hij dat in Eindhoven moest hebben geleerd, want de mannen hier doen dat niet.'

Spaanse .migrantenfamilies .hadden .van .begin .af .aan elk dubbeltje omgedraaid om te sparen voor hun terugkeer. Het liefst wilden ze in hun eigen land een zaak beginnen of op zijn minst een eigen huis bouwen. Dat eerste is in slechts weinig gevallen gelukt, maar dat laatste hebben ze vrijwel allemaal gerealiseerd. Aan .het .interieur .van .hun .Nederlandse .huis .werd .zo min mogelijk geld besteed, maar het huis in Spanje werd van alle comfort voorzien, hoewel ze daar maar een paar weken per jaar vertoefden.

Nu de migranten de pensiongerechtigde leeftijd bereiken, kunnen ze eindelijk hun droom (terugkeer) waarmaken, maar door .de kinderen. en. kleinkinderen, blijven zij gebonden aan Nederland. Jaren van dromen over een paradijselijk .oude .dag. in .het. land .dat .ze .ooit. hebben. verlaten, .zien .ze in .snel. tempo vervliegen.17 Uit een onderzoek naar de leefwereld van oudere Spaanse migranten in Europa blijkt dat een grote groep .oudere. Spanjaarden .zich. zowel. in Nederland als in Spanje in een situatie van sociale uitsluiting bevindt. Teruggekeerde emigranten stuiten in Spanje op onbegrip: zowel bij de. overheid .als .de samenleving heerst de mening dat zij in een 'bevoorrechte' positie verkeren.18 In hun geboorteplaats worden ze aangeduid als 'de Hollanders', soms met .enig dédain uitgesproken. Ze horen er niet meer bij.

VERENIGINGSLEVEN

De .gastarbeiders konden elkaar ook buiten hun werk ontmoeten bij talloze Spaanse verenigingen. De oudste in Eindhoven. is .het .Centro Español, .vooral een ontmoetingscentrum, opgericht in 1968. Enkele jaren later werd het Circulo Español opgericht, ook een .gezelligheidsvereniging, .maar .wat .meer. links georiënteerd. In het Círculo wordt elk zondagochtend een Spaanstalige mis opgedragen.

De politieke verdeeldheid die zo kenmerkend was (en is) voor het .Spaanse platteland, zette zich in de beginperiode. in .Eindhoven voort.. In. de.jaren 1960 was Spanje nog een dictatuur onder Franco. Zijn aanhangers en de socialisten stonden elkaar zowat naar het leven. Beide verenigingen .bestaan. nog .steeds, maar van politieke verdeeldheid is weinig meer te merken; er zijn zelfs plannen om te fuseren tot één Spaanse vereniging.

Hoezeer de migranten in het begin 'getekend' waren door de Spaanse toestanden onder Franco, blijkt uit een anekdote die .Enrique .Fernández vertelde. Hij kwam als een jongen van 17 jaar met twee vrienden naar Eindhoven. Toen ze er pas waren, gingen ze 's avonds iets drinken .in een .café. Het .werd .laat .en tegen twee uur zagen ze dat de kastelein de deuren van binnenuit .op slot deed. Ze keken elkaar aan en werden bang. Om hen heen zaten .groepjes .mannen rustig te drinken, alsof er niets aan de hand was. Een paniekgevoel overviel hen: 'Dadelijk staan ze op. en slaan. ze .ons. in elkaar!' Voor. een .Spanjaard .die vanuit het dictatoriale regime van de jaren zestig naar Nederland was gekomen, was dat geen vreemde gedachten. Het sluiten van de deuren betekende voor hen een reële bedreiging.

In 1979, toen de gezinshereniging goed op gang gekomen was, werd de jongerenvereniging Comité de Jovenes de Eindhoven opgericht. Deze vereniging is nu .niet .meer actief en dat heeft te maken met geringe behoefte die de Spaanse jongeren hebben aan een eigen .vereniging. Ze vinden. voldoende. aansluiting bij Nederlandse clubs .en verenigingen. Tekenend is dat de in 1993 opgerichte Hogar del Pensionista wel een bloeiend bestaand leidt. Dit is een .vereniging voor gepensioneerde Spanjaarden en voorziet wel degelijk in een grote behoefte.

Wel is er nog steeds een vereniging voor ouders van schoolgaande kinderen (Asociación de Padres de Alumnos), .opgericht om. migrantenkinderen. kennis te laten maken met de Spaanse taal en cultuur. In het begin. werd deze vereniging gesubsidieerd door de Spaanse .overheid. Dat had. te maken. met het. feit dat alle partijen ervan uitgingen dat de Spaanse families zouden terugkeren en de kinderen mochten dus geen taalachterstand hebben of kennis van de vader-landse geschiedenis missen.

Tot 1986 waren .er .liefst twee Spaanse voetbalteams in Eindhoven die competitie speelden in het hele land. Met een bus trokken ze naar steden als Ensche-de, Beverwijk, Amsterdam, .Rotterdam, .Deventer en .zelfs Hoogeveen om te spelen tegen andere Spaanse .teams,. meestal .ook. bedrijfssportverenigingen. Eindhoven speelde altijd hoog in de competitie en trok veel supporters. De geïnterviewde mannen worden .nog enthousiast. als ze .eraan terug .denken. Ook hebben ze foto's en artikeltjes bewaard. Toen de gezinshereniging goed op gang was gekomen, de mannen. ouder werden, meer .verantwoordelijkheden. en minder tijd kregen, gingen de voetbalverenigingen ter ziele.

De meest. typische .vereniging is de .Asociación. de la Colonia. Española. de Eindhoven, opgericht in 1980. .Karakteristiek is ook de naam Colonia., zo spreken de Eindhovense Spanjaarden over hun gemeenschap. Juist in deze vereniging komt hun saamhorigheidsgevoel. het best. tot. uitdrukking. Het. betreft een soort van begrafenisfonds. Jaarlijks stort elk lid een bepaalde bedrag, .zodat er .altijd geld is. om een .overleden Spaanse. migrant terug te brengen. naar diens geboortegrond en een eervolle begrafenis te bezorgen. Pablos Luengo kwam op het. idee om deze vereniging op te richten na de moord op een .jonge Spanjaard in een café aan de Grote Berg. Met.. de hulp van het bestuur van Círculo Español werd deze vereniging realiteit. Het is de Spaanse vereniging met de meeste leden en deze beperken .zich .niet .tot .Eindhoven; ook Spanjaarden uit andere delen van het land wilden lid worden. Tot nu toe is. er 49 keer een beroep .gedaan .op dit .fonds. Bijna .zonder .uitzondering .willen .de Spanjaarden in hun moederland .worden .begraven. .Eerste-generatiemigranten hebben altijd .gehoopt op .terugkeer. Het idee in Nederland oud te worden en te sterven boezemt .angst in; de gedachte in Nederland .begraven te. moeten worden, is ondraaglijk. Het lichaam moet worden teruggebracht naar zijn geboortegrond.

DIEPE SPOREN

Al .in .1967 .signaleerde .een .arts .bij .de .Philips .Medische .Dienst dat er veel psychische problemen voorkwamen bij Spaanse .arbeiders.19 .Migratie. laat .diepe .sporen .na. Ook .na .de .gezinshereniging .bleven .ze .leven .in .de .verwachting .van .terugkeer naar Spanje. Langzaam. meer .zeker wortelden. ze in .Nederland .en werd terugkeer steeds minder realistisch, maar het verlangen bleef. Ze bleven .denken aan een terugkeer naar 'huis'; na de beproeving van de migratie zou het echte leven beginnen. Hun dorp veranderde intussen sterk en remigratie, opgevat als een terugkeer naar het verleden, is onmogelijk.

Een Duitse psychoanalytica die onderzoek heeft gedaan naar het psychisch welzijn van Spaanse migrantenvrouwen in Duitsland vat haar .bevindingen .in .een dertig. pagina's .tellend .artikel. in .drie .woorden .krachtig .samen: 'Migration .macht .krank.'22. Rouwen over .wat je .verloren hebt, is .voor .iedere. migrant noodzakelijk, zegt Salman Akhtar, hoogleraar in de psychiatrie: 'Emigratie is een ingewikkeld psychologisch proces met grote. en. langdurige. gevolgen .voor iemands identiteit. Zelfs onder. de .beste .omstandigheden. is .emigratie .een. traumatische .gebeurtenis. En. net .zoals .alle .andere. trauma's. brengt .het. een rouwproces op gang'.22 De Spanjaarden die naar Nederland zijn gekomen, hebben niet gerouwd, want het is nooit hun bedoeling geweest om .zich. definitief te vestigen. Zelfs degenen die nu nog in Nederland wonen, hebben vaak geen. vrede .met het. idee dat .hun .verblijf .voor .altijd zal. zijn. Dit .geeft. een. diep gevoel van onvrede dat misschien het beste kan worden verwoord met de term 'zielenpijn'.

Over .dat. moelijk te. benoemen gevoel gaat een gedicht van Miguel Angel Luengo Tarrero. Hij kwam in de jaren 1970 .als .veertienjarige .jongen .vanuit het noorden van Extremadura ..naar .Eindhoven, .waar .zijn .vader .sinds 1963 bij Philips werkte. Ter gelegenheid .van .vaderdag 1997 schreef hij dit gedicht als hommage aan zijn .vader en al .die .andere vaders die in de jaren zestig hun koffer pakten .om .te .gaan .werken .in .Eindhoven. .Het .werd voorgedragen door .migrantenkinderen. .in. .het .Centro Español te Eindhoven.

Dit .gedicht .is nooit gepubliceerd, maar verdient het om onder de aandacht van .een .groter .publiek. te. worden gebracht. Het .behoort. tot het culturele .erfgoed van de Spaanse .migranten .in. Eindhoven .en daarmee ook van het. Brabants. cultureel .erfgoed. .Het .zegt veel over de armoede . in. de .streek .van .herkomst, .heimwee,. ont-heemdheid, .het wortelen en .tegelijkertijd het verlangen ooit terug .te keren .en het bittere .besef dat dit eigenlijk niet .mogelijk. is. De .koffer .is .weg .en. al .wat erin zat. is verloren gegaan. Je bent niet meer wie je was

WAS DIT HET ALLEMAAL WAARD?

Vooral nu de eerste generatie ouder. wordt, begint. men zichzelf ..de vraag .te .stellen: is .het .dit. allemaal .waard geweest? Vaak was de. vader .jarenlang afwezig .in. het gezin en .dat is een gemis dat nauwelijks te compenseren valt. Als .de migranten kijken naar hun broers en. zussen die in Spanje gebleven zijn, dan dringt. zich de vraag op: wat zijn we .er mee .opgeschoten? Zij. hebben. ook een huis, ze hebben ook een auto. Ze hebben misschien geen

Gedicht van M.A. Luengo Tarrero. ……Vertaling: Geertje van Os.

eigen zaak, maar die hebben wij evenmin!23. Soms zien migrantenouders een compensatie in het feit dat de kinderen het goed doen op school. Het geeft veel voldoening .als .de .kinderen .een opleiding afronden, een baan vinden en 'goed terechtkomen'. Het maatschappelijk slagen van de kinderen geeft het gevoel dat het niet voor niets is geweest. Want het is de vraag of ze in Spanje ook zo goed terechtgekomen zouden zijn, gezien de hoge werkloosheid onder jonge-ren daar. 24. .Naarmate .de .eerste .generatie .ouder .wordt, .nemen .de .mentale .en .fysieke .problemen .toe. Jarenlang hebben zij laagbetaald, ongeschoold en lichamelijk .zwaar werk verricht Onder de Spaanse migranten heeft liefst 43% een .arbeidsongeval .gehad.25. .Nu de .migranten .ouder .worden .en .meer sociale voorzieningen nodig hebben, ondervinden ze veel hinder van hun gebrekkige beheersing van het Nederlands.

Veel .gepensioneerde .Spanjaarden. kiezen .voor .een .tussenoplossing: het huis in Nederland is hun basis en van daaruit gaan ze regelmatig voor een kort of langer verblijf naar hun geboorteland. Dit kan echter alleen zolang de gezondheid en de financiën het toelaten Niet meer terug gaan is een besef dat geleidelijk onder ogen moet worden gezien. Het is iets waarmee niemand rekening heeft gehouden: de migranten niet, maar de Nederlandse overheid evenmin.

 VOOR ALTIJD

Het is .allemaal .anders gelopen voor de Spanjaarden die een paar jaar dachten te blijven. Toen .ze .kwamen waren het jonge. mannen, in de kracht van hun le-ven. Nu bereiken ze de .pensioengerechtigde .leeftijd .en vanwege hun kinderen. en kleinkinderen ziet het er naar uit dat ze oud .worden .in Nederland. Gutiérrez vertelt: 'Toen we veertig jaar .geleden .vertrokken, zaten .we zingend .in de .bus. Maar .dat .heb .ik. later. nooit .meer meegemaakt. .De .tweede. keer,. toen .we terugkeerden na de vakantie, moest je .eerst een paar borreltjes drinken om niet huilend .in .de bus .te zitten. Het .deed zeer om .Spanje achter .te laten, heel. erg zeer. Je telde de dagen, de uren… En nog, ik verheug me enorm op elke vakan-tie. .Naar .mijn .dorp! .Ik .ben .nu veertig jaar hier, maar Spanje draag ik in mijn hart.' 26

Wat maar 'voor even' zou zijn, bleek .'voor altijd'. Hun. komst. naar .Eindhoven was een .keerpunt .in .hun .persoonlijk .geschiedenis. Dat .geldt .voor migranten die .hun .oude .dag .in .Nederland .zullen .doorbrengen, .maar ook voor hen die voorgoed ..teruggekeerd ..zijn. Wat ..doet. .migratie .met .mensen? .Dat .is .een belangrijke en actuele vraag. Tot in de jaren .1970 vormden .de Spanjaarden de grootste groep .buitenlandse .werknemers .in de regio .Eindhoven. Nu is .er nog een .kleine .groep .over, .waarvan .je weinig meer hoort of ziet. Maar ze. zijn er nog wel en ze hebben .heel ..wat. .meegemaakt.. De. verhalen .en..Eindhovense ervaringen. van .deze .mediterrane .arbeidsmigranten .van .het eerste uur mogen niet verloren gaan.

Geertje van Os

….

………José Gutiérrez. Foto uit 1965 toen hij in Eindhoven in een pension woonde.